Cách Houston khoảng sáu mươi dặm về hướng nam hay xa hơn, nơi có những vùng biển trong xanh và cát trắng. Trước kia tôi thường lái xe đến đây vào những ngày cuối tuần. Ngắm biển. Câu cá. Lượm võ ốc. Ngắm nhìn trời nước bao la.
Rồi một ngày, tôi nhìn thấy nhiều khóm hoa vàng xinh đẹp đến lạ. Trước khi về, tôi cẩn thận bẻ chúng vài nhánh và mang theo. Tôi trông những nhánh nầy vào một cái chậu to. Chậu để sau một cây tùng tương đối lớn.
Tôi quên đi, nhưng hình như cây cảm ơn người. Một ngày, tôi nhìn thấy hoa của chúng.
Tôi vừa được đọc “ XƯƠNG RỒNG ‘ một truyện ngắn của nhà văn Lâm Chương do một BẠN TA gởi tặng.
Cảm ơn BẠN TA nhiều lắm; nhân đây, tôi cũng “ mượn hoa hiến Phật, “ gom lại một phần nhỏ cái biết về XƯƠNG RỒNG đăng lên, với sự yêu thương đến những tấm lòng tương tác.
HỌ XƯƠNG RỒNG,
Xương rồng là loài cây mọng nước thích nghi để sinh tồn trong môi trường khô hạn, đặc trưng bởi thân cây dày chứa nước, gai và các cấu trúc chuyên biệt gọi là “areole” (gối gai).
Tổng quan và Phân loại
Xương rồng thuộc họ thực vật Cactaceae (họ Xương rồng), nằm trong bộ Caryophyllales (bộ Cẩm chướng), bao gồm gần 2.000 loài thuộc khoảng 139 chi
. Thuật ngữ “cactus” (xương rồng) bắt nguồn từ từ kaktos trong tiếng Hy Lạp cổ đại, vốn được dùng để chỉ một loại cây có gai
. Hầu hết các loài xương rồng có nguồn gốc từ châu Mỹ, phân bố từ miền tây Canada đến Patagonia, ngoại trừ loài Rhipsalis baccifera cũng xuất hiện ở châu Phi và Sri Lanka
. Chúng phát triển mạnh ở những vùng khô hạn, sa mạc hoặc bán sa mạc, mặc dù một số loài sống ở các vùng nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Hình thái và Sự thích nghi
Xương rồng là loài cây lâu năm mọng nước, nghĩa là chúng tích trữ nước trong phần thân dày
. Không giống như hầu hết các loài thực vật khác, xương rồng không có lá thật hoặc lá bị tiêu giảm thành gai; điều này giúp giảm thiểu sự mất nước và bảo vệ cây khỏi các loài động vật ăn thực vật
. Thân cây đảm nhận chức năng quang hợp, và nhiều loài có thân dạng khía hoặc rãnh dọc, cho phép thân cây giãn nở và co lại để hấp thụ nước nhanh chóng sau những trận mưa.
Một đặc điểm độc đáo của xương rồng là “areole” (gối gai) – một cấu trúc nhỏ giống như chiếc đệm, nơi mọc ra gai, hoa và các nhánh mới. Gai xương rồng rất đa dạng về chủng loại, từ loại mềm mại tựa lông vũ đến loại sắc nhọn và cứng cáp; chúng có tác dụng tạo bóng râm, hạn chế luồng không khí và ngăn cản động vật tiếp cận nguồn nước dự trữ trong cây.
Xương rồng cũng sử dụng cơ chế trao đổi chất axit Crassulacean (CAM) – một sự thích nghi trong quá trình quang hợp, trong đó khí khổng mở vào ban đêm để giảm thiểu mất nước, đồng thời tích trữ khí carbon dioxide để phục vụ cho quá trình quang hợp vào ban ngày. Hệ thống rễ của chúng thường nông và dạng sợi, lan rộng để nhanh chóng hấp thụ độ ẩm từ bề mặt.
Sinh sản và Phát triển
Xương rồng là loài thực vật có hoa và tạo hạt; hoa của chúng thường có dạng ống và nhiều cánh, thích nghi để thu hút các loài thụ phấn cụ thể như côn trùng, chim hoặc dơi. Nhiều loài có mùa sinh trưởng ngắn và thời gian ngủ nghỉ dài, cho phép chúng phản ứng nhanh chóng với các đợt mưa. Tốc độ sinh trưởng rất đa dạng; ví dụ, xương rồng Saguaro có thể sống tới 175 năm, với các nhánh chỉ bắt đầu phát triển sau 75–100 năm.
Cây xương rồng rất đa năng, có thể dùng làm thực phẩm, thuốc chữa bệnh, vật trang trí, hàng rào tự nhiên và góp phần cải thiện hệ sinh thái.
Công dụng trong ẩm thực
Nhiều loài xương rồng cho quả và phần thân (nhánh) ăn được, chẳng hạn như xương rồng lê gai (prickly pear) và xương rồng nopal. Quả có thể ăn tươi hoặc chế biến thành mứt, thạch và đồ uống, trong khi phần thân thường được luộc, nướng hoặc xào để làm món salad, taco và súp. Các bộ phận này rất giàu vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa (bao gồm vitamin C và kali), trở thành nguồn dinh dưỡng quý giá cho chế độ ăn uống tại những vùng khô hạn – nơi các loại cây trồng khác khó phát triển.
Lợi ích về y tế và sức khỏe
Cây xương rồng đã được sử dụng trong y học cổ truyền từ nhiều thế kỷ nay. Quả và thân cây xương rồng lê gai có đặc tính chống viêm, có thể giúp giảm cholesterol và hỗ trợ điều hòa lượng đường trong máu. Phần thịt cây xương rồng cũng được dùng để đắp ngoài da nhằm chữa trị vết bỏng và vết thương. Ngoài ra, việc trồng xương rồng trong nhà có thể giúp giảm căng thẳng, tăng khả năng tập trung và cải thiện chất lượng giấc ngủ nhờ khả năng thanh lọc không khí và giảm nồng độ cortisol.
Tầm quan trọng đối với Hệ sinh thái và Con người
Xương rồng đóng vai trò thiết yếu trong hệ sinh thái sa mạc, cung cấp thức ăn và nước uống cho các loài động vật. Con người đã sử dụng xương rồng làm thực phẩm, thuốc chữa bệnh và cây cảnh từ hàng thế kỷ nay. Một số loài được trồng làm cây cảnh trong nhà hoặc trong các thiết kế cảnh quan tiết kiệm nước (xeriscaping), trong khi những loài khác đang đối mặt với nguy cơ từ việc khai thác quá mức và mất môi trường sống.
